Uống say quên sạch tối qua: hiện tượng đứt đoạn ký ức do rượu

Uống say rồi sáng hôm sau không nhớ gì về tối qua là hiện tượng đứt đoạn ký ức do rượu (tiếng Anh gọi là blackout). Rượu ở nồng độ cao làm hồi hải mã, vùng não ghi ký ức mới, tạm ngừng hoạt động, nên những gì xảy ra trong lúc đó không được ghi lại; không phải ký ức bị xoá mà là chưa bao giờ được cất. Đứt đoạn ký ức không phải chuyện để đùa: nó là dấu hiệu đã uống đến mức nguy hại cho não và cho an toàn của chính mình.

Đứt đoạn ký ức khác với ngất đi

Nhiều người nhầm đứt đoạn ký ức với say đến bất tỉnh. Thực ra trong lúc bị đứt đoạn, người uống vẫn tỉnh, vẫn nói chuyện, đi lại, có khi còn tự chạy xe về nhà, mua đồ, nhắn tin. Người xung quanh có thể không nhận ra gì bất thường ngoài việc người đó say. Chỉ đến sáng hôm sau, họ mới phát hiện cả một khoảng thời gian trống trơn.

Đây là điểm khiến đứt đoạn ký ức đặc biệt nguy hiểm: một người không ghi nhận được gì về những gì mình đang làm vẫn có thể hành động, quyết định và gây rủi ro cho chính mình và người khác.

Hai dạng đứt đoạn

Cả hai dạng đều cho thấy não đã bị rượu cản trở việc ghi nhớ, và đều là dấu hiệu cảnh báo.

Rượu làm gì với trí nhớ

Để một ký ức mới được ghi lại, hồi hải mã phải tăng cường kết nối giữa các tế bào thần kinh, một quá trình mà các nhà khoa học gọi là tăng cường dài hạn. Rượu can thiệp vào các thụ thể và chất dẫn truyền thần kinh tham gia quá trình này. Ở nồng độ đủ cao, hồi hải mã gần như ngừng ghi nhận ký ức sự kiện mới, trong khi các kỹ năng quen thuộc như đi lại, nói chuyện vẫn chạy được.

Điều này giải thích vì sao người bị đứt đoạn vẫn nhớ những chuyện từ trước khi uống và vẫn hành động được: những gì đã cất từ trước không bị ảnh hưởng, chỉ có khâu ghi cái mới bị cắt. Cũng vì vậy mà không có mẹo nào để "lấy lại" ký ức của tối qua: không có gì được ghi để lấy lại.

Khi nào thì dễ bị đứt đoạn

Tài liệu của Viện quốc gia về lạm dụng rượu và nghiện rượu Hoa Kỳ (NIAAA) cho biết đứt đoạn ký ức thường bắt đầu xuất hiện khi nồng độ cồn trong máu lên khoảng 0,16 phần trăm trở lên. Đây là mức rất cao, đạt được khi uống nhiều trong thời gian ngắn. Một số yếu tố làm nguy cơ tăng lên:

• Uống nhanh, uống dồn. Tốc độ tăng nồng độ cồn quan trọng không kém tổng lượng uống. Các cuộc nhậu "trăm phần trăm", "dô" liên tục là kiểu uống làm nồng độ cồn vọt lên nhanh nhất.
• Uống lúc bụng đói. Rượu hấp thu nhanh hơn khi dạ dày trống.
• Giới tính và cân nặng. Với cùng một lượng rượu, người có cân nặng thấp hơn và nhiều phụ nữ đạt nồng độ cồn cao hơn.
• Kết hợp với thuốc. Một số thuốc an thần, thuốc ngủ khi dùng cùng rượu làm nguy cơ đứt đoạn và nhiều nguy cơ khác tăng mạnh. Ai đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ về việc uống rượu.

Vì sao không nên coi là chuyện vui

Trong các cuộc nhậu, chuyện "tối qua tao chẳng nhớ gì" thường được kể như giai thoại. Nhưng những gì xảy ra trong khoảng trống ấy có thể rất nghiêm trọng:

• Tai nạn giao thông. Người bị đứt đoạn vẫn có thể lên xe nổ máy. Pháp luật Việt Nam hiện cấm tuyệt đối người điều khiển phương tiện giao thông có nồng độ cồn, và mức phạt rất nặng; quan trọng hơn là tính mạng của mình và người khác.
• Chấn thương. Ngã cầu thang, ngã xe, va đập đầu mà không biết, không ai hay.
• Bị lợi dụng, bị xâm hại. Người không ghi nhận được gì dễ trở thành nạn nhân, kể cả mất tài sản hay bị xâm hại tình dục.
• Ngộ độc rượu. Lượng rượu đủ gây đứt đoạn đã gần với mức có thể gây ngộ độc nguy hiểm đến tính mạng.
• Hại não lâu dài. Uống nhiều thường xuyên gây tổn thương não. Nghiện rượu nặng kéo dài kèm thiếu vitamin B1 có thể dẫn tới hội chứng Wernicke–Korsakoff, một tình trạng mất trí nhớ nặng.

Nhiều nghiên cứu theo dõi sinh viên ở các nước cho thấy người từng bị đứt đoạn ký ức có nguy cơ gặp chấn thương và các rắc rối liên quan đến rượu cao hơn người chưa từng bị. Một lần đứt đoạn là đủ để nhìn lại cách mình uống.

Bạn nhậu bị đứt đoạn thì làm gì

1. Không để người đó lái xe. Giữ chìa khoá, gọi taxi hoặc đưa về.
2. Không để ở một mình. Người say nặng có thể nôn và sặc khi nằm ngửa. Nếu người đó ngủ, đặt nằm nghiêng và có người ở cạnh.
3. Không cho uống thêm, không dùng "mẹo giải rượu". Cà phê, tắm nước lạnh không làm giảm nồng độ cồn trong máu.
4. Gọi cấp cứu 115 ngay nếu người đó không đánh thức được, thở chậm hoặc ngắt quãng, co giật, nôn liên tục, da tái lạnh hoặc tím. Đây là dấu hiệu ngộ độc rượu.

Thử ngay: tự hỏi bốn câu về cách uống

Nếu bạn từng bị đứt đoạn ký ức, hãy thành thật trả lời bốn câu này. Trong năm qua: có lần nào mình uống nhiều hơn định uống không? Có ai trong nhà, bạn bè hay đồng nghiệp từng lo lắng về chuyện mình uống không? Có lần nào mình thấy cần uống vào buổi sáng cho đỡ mệt không? Có lần nào sau khi uống mình không nhớ chuyện đã xảy ra không? Trả lời "có" từ hai câu trở lên là lúc nên nói chuyện với bác sĩ. Đây không phải bài chẩn đoán, chỉ là gợi ý để tự soi lại.

Khi nào cần đi khám

Nên gặp bác sĩ, có thể là bác sĩ đa khoa, chuyên khoa tâm thần hoặc các phòng khám về rối loạn sử dụng chất, nếu:

• Bị đứt đoạn ký ức nhiều lần.
• Thấy khó kiểm soát lượng uống, muốn bớt mà không bớt được.
• Run tay, vã mồ hôi, bồn chồn khi không uống.
• Quên cả những chuyện lúc không say, hay lú lẫn.
• Bị va đập đầu trong lúc say rồi đau đầu, nôn, buồn ngủ bất thường: cần đi cấp cứu ngay.

Rối loạn sử dụng rượu là bệnh có thể điều trị. Không cần đợi đến lúc "nghiện nặng" mới tìm giúp đỡ.

Góc nhìn hôm nay

Văn hoá mời rượu ở Việt Nam khiến nhiều người khó từ chối, nhất là trong đám cưới, đám giỗ hay tiệc công ty. Vài cách đã được nhiều người dùng: ăn trước khi uống, uống chậm và xen nước lọc, nói trước "hôm nay em đi xe", tự đặt giới hạn số ly trước khi ngồi vào bàn. Hiểu rằng đứt đoạn ký ức là lúc não đã ngừng ghi lại có lẽ là lý do đủ mạnh để dừng trước khi tới mức đó.