Cố tình quên một chuyện là có thể làm được ở mức độ nhất định: nhiều thí nghiệm cho thấy khi người ta được yêu cầu chủ động không nghĩ tới một ký ức, ký ức đó về sau khó gọi ra hơn. Nhưng hiệu ứng thường nhỏ, không đều giữa các người, và cách làm quan trọng: cố "đừng nghĩ tới" một cách gồng ép thường phản tác dụng, trong khi thay bằng một ý nghĩ khác thì hiệu quả hơn. Không có cách nào xoá sạch một ký ức theo ý muốn như xoá một tệp tin.
Đừng nghĩ tới con gấu trắng
Thử ngay: trong một phút tới, đừng nghĩ tới con gấu trắng. Mỗi lần hình ảnh con gấu hiện lên, hãy đếm một lần.
Đây là thí nghiệm nổi tiếng của nhà tâm lý học Daniel Wegner và cộng sự năm 1987. Người tham gia được yêu cầu không nghĩ tới gấu trắng trong năm phút, và họ vẫn nghĩ tới nó trung bình hơn một lần mỗi phút. Thú vị hơn, khi sau đó được cho phép nghĩ, nhóm vừa cố kìm lại nghĩ tới gấu trắng nhiều hơn nhóm được nghĩ thoải mái từ đầu. Wegner gọi đây là hiệu ứng dội ngược, và sau đó phát triển thành lý thuyết quá trình ngược đời: để kiểm tra mình có đang nghĩ tới điều cấm hay không, não phải liên tục "rà" xem nó có xuất hiện không, và chính việc rà làm nó hiện lên.
Ai từng nằm cố không nghĩ tới một lần bị chê trước lớp, hay một câu nói làm tổn thương, đều biết cảm giác này.
Quên có chủ định trong phòng thí nghiệm
Từ thập niên 1960–1970, các nhà tâm lý học, trong đó có Robert Bjork, đã nghiên cứu một hiện tượng gọi là quên có chủ định. Người tham gia đọc một danh sách từ, sau mỗi từ được bảo "nhớ" hoặc "quên". Đến lúc kiểm tra, họ được yêu cầu nhớ lại tất cả, kể cả những từ đã bị bảo quên. Kết quả: những từ có lệnh "quên" được nhớ kém hơn rõ.
Hiện tượng này khá ổn định qua nhiều nghiên cứu. Lý giải chính là khi được bảo quên, người ta thôi đầu tư công sức ghi nhớ từ đó, dành sự chú ý cho những từ cần nhớ. Có nghĩa là một phần lớn của "quên có chủ định" xảy ra ngay từ lúc tiếp nhận, khi ta chọn không mã hoá kỹ.
Nghĩ hay không nghĩ: thí nghiệm của Anderson
Năm 2001, Michael Anderson và Collin Green công bố trên tạp chí Nature một thí nghiệm đi xa hơn. Người tham gia học các cặp từ (ví dụ một từ gợi ý đi với một từ đích). Sau đó, khi thấy từ gợi ý, với một số cặp họ phải nghĩ tới từ đích, với những cặp khác họ phải chặn không cho từ đích hiện lên trong đầu, lặp lại nhiều lần. Cuối cùng, khi được yêu cầu nhớ lại tất cả, những từ đã bị chặn được nhớ kém hơn cả những từ không hề được luyện.
Năm 2004, nhóm của Anderson dùng chụp cộng hưởng từ chức năng và thấy khi người tham gia chủ động chặn ký ức, vùng vỏ não trước trán hoạt động mạnh hơn và hoạt động ở hồi hải mã giảm xuống. Họ đề xuất rằng não có cơ chế điều khiển từ trên xuống để kìm việc gọi ra ký ức, tương tự cách ta kìm một cử động sắp làm.
Lặp lại thì ra sao
Kết quả của Anderson rất được chú ý vì nó gợi tới khái niệm dồn nén của Freud dưới dạng có thể đo đạc. Nhưng không phải nhóm nào cũng lặp lại được. Giữa thập niên 2000, một số nhóm nghiên cứu báo cáo không thấy hiệu ứng. Các phân tích gộp sau đó cho thấy hiệu ứng có tồn tại nhưng nhỏ, và thay đổi nhiều giữa các nghiên cứu và giữa các người tham gia; nhiều người dường như không quên được chút nào. Giới khoa học hiện nay nhìn chung chấp nhận rằng con người có thể làm yếu ký ức bằng cách chặn nó, nhưng mức độ khiêm tốn hơn những gì các bài báo đầu tiên gợi ý.
Chặn thẳng và thay thế: hai cách khác nhau
Các nghiên cứu sau này của Anderson và cộng sự phân biệt hai chiến lược:
| Chặn thẳng | Thay thế ý nghĩ | |
|---|---|---|
| Cách làm | Khi ký ức chực hiện lên, đẩy nó đi, không nghĩ gì thay vào | Khi ký ức chực hiện lên, chủ động nghĩ sang một ý cụ thể khác |
| Ví dụ | "Đừng nghĩ tới lần thi trượt, đừng nghĩ nữa" | Mỗi khi nghĩ tới lần thi trượt, nghĩ ngay tới kế hoạch ôn tuần này |
| Nguy cơ | Dễ bị dội ngược kiểu "gấu trắng" | Ít dội ngược hơn, cần chuẩn bị sẵn ý thay thế |
Với người bình thường, thay thế ý nghĩ thường dễ làm hơn chặn thẳng. Wegner cũng gợi ý một "kẻ đánh lạc hướng" cụ thể giúp tránh dội ngược tốt hơn là cố nghĩ về "bất cứ thứ gì khác".
Quên chủ động khác dồn nén của Freud thế nào
Freud cho rằng tâm trí tự động đẩy những ký ức đau đớn xuống vô thức, nơi chúng vẫn nguyên vẹn và gây ra triệu chứng, và có thể được khôi phục qua trị liệu. Đây là ý tưởng có ảnh hưởng rất lớn, nhưng khó kiểm chứng bằng thí nghiệm.
Các nghiên cứu như của Anderson cho thấy một điều khác: quên chủ động là một nỗ lực có ý thức, đòi hỏi sức lực, kết quả là ký ức yếu đi chứ không được cất nguyên vẹn ở đâu đó. Không có bằng chứng thí nghiệm nào cho thấy ký ức bị chặn sẽ được giữ nguyên rồi bật lại chính xác sau nhiều năm. Cuộc tranh cãi lớn về "ký ức bị dồn nén được khôi phục qua trị liệu" ở thập niên 1990 được bàn trong một bài riêng ở danh mục về ngộ nhận.
Còn những ký ức chấn thương thì sao
Điều đáng lưu ý: ký ức chấn thương thường không khó nhớ mà ngược lại, khó quên. Người trải qua tai nạn, bạo lực hay mất mát lớn có thể bị ký ức tràn về không kiểm soát, gặp ác mộng, giật mình. Cố gồng không nghĩ tới thường không giúp ích, và các nghiên cứu về rối loạn căng thẳng sau sang chấn cho thấy né tránh kéo dài có thể duy trì triệu chứng.
Một số nhà khoa học đang nghiên cứu những cách làm dịu ký ức đau dựa trên hiện tượng tái củng cố, tức khi một ký ức được gọi ra nó tạm thời trở nên "mềm" và có thể được cất lại với cường độ cảm xúc thấp hơn. Có những thử nghiệm dùng kèm thuốc, nhưng đây vẫn là hướng nghiên cứu, kết quả chưa thống nhất, và chỉ được làm trong điều trị có kiểm soát. Không ai nên tự thử.
Nếu bạn bị một ký ức ám ảnh kéo dài hơn một tháng, kèm mất ngủ, giật mình, né tránh nơi chốn hay người liên quan, hoặc ảnh hưởng công việc và gia đình, hãy tìm gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng có chứng chỉ hành nghề. Có những liệu pháp tâm lý được nghiên cứu kỹ cho tình trạng này.
Thử ngay: một tuần thay thế ý nghĩ
Với một ký ức khó chịu vừa phải (một lần lỡ lời, một lần xấu hổ ở chỗ làm), hãy chọn sẵn một ý nghĩ thay thế cụ thể và dễ chịu: kế hoạch cho chuyến về quê dịp Tết, một bản nhạc bạn thích, một việc cần làm ngày mai. Mỗi khi ký ức kia chực hiện lên, đừng cố đẩy, chỉ chuyển ngay sang ý thay thế. Cuối mỗi ngày, ghi lại số lần ký ức xuất hiện và mức khó chịu từ 0 đến 10. Nhiều người thấy cả hai con số giảm dần sau vài ngày. Đây là cách tự quan sát, không phải điều trị, và không dùng cho ký ức chấn thương nặng.
Góc nhìn hôm nay
Quên chủ động là một khả năng có thật nhưng khiêm tốn của bộ não. Nó giúp ta không bị những chuyện vặt khó chịu chiếm đầu óc, giúp bỏ mật khẩu cũ, giúp bước qua một lời nói nặng. Nhưng nó không phải nút xoá. Với những chuyện nhỏ, thay thế ý nghĩ và để thời gian làm việc của nó. Với những chuyện lớn, cần người có chuyên môn đi cùng.
Muốn đọc thêm, cuốn White Bears and Other Unwanted Thoughts (1989) của Daniel Wegner là sách phổ thông kể lại các thí nghiệm về việc cố không nghĩ tới một điều.
Câu hỏi thường gặp
Có thể cố tình quên một ký ức không?
Có thể ở mức độ nhất định. Thí nghiệm cho thấy chủ động chặn ký ức nhiều lần làm nó khó gọi ra hơn, nhưng hiệu ứng thường nhỏ và khác nhau giữa từng người. Không có cách xoá sạch một ký ức theo ý muốn.
Vì sao càng cố không nghĩ lại càng nghĩ?
Theo Daniel Wegner, để kiểm tra mình có đang nghĩ tới điều cấm không, não phải liên tục rà xem nó có xuất hiện không, và chính việc rà làm nó hiện lên. Đây là hiệu ứng dội ngược trong thí nghiệm con gấu trắng năm 1987.
Làm sao để quên một chuyện buồn?
Với chuyện buồn vừa phải, thay vì cố đẩy đi, hãy chủ động chuyển sang một ý nghĩ cụ thể khác mỗi khi ký ức hiện lên. Nếu ký ức gây khổ sở kéo dài, ảnh hưởng giấc ngủ và công việc, nên gặp nhà tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ tâm thần.
Quên chủ động có giống dồn nén của Freud không?
Không hoàn toàn. Quên chủ động trong thí nghiệm là nỗ lực có ý thức và làm ký ức yếu đi. Dồn nén theo Freud là quá trình tự động đẩy ký ức xuống vô thức, nơi nó vẫn nguyên vẹn; ý tưởng này khó kiểm chứng và chưa có bằng chứng thí nghiệm vững chắc.
Có thuốc nào xoá ký ức đau buồn không?
Không có thuốc nào xoá được ký ức. Một số nghiên cứu thử dùng thuốc kết hợp trị liệu để làm dịu cường độ cảm xúc của ký ức, nhưng vẫn ở mức nghiên cứu, kết quả chưa thống nhất và chỉ được làm dưới sự theo dõi của bác sĩ.
