Học nhồi đêm trước khi thi có thể giúp qua được bài thi sáng hôm sau, nhưng kiến thức nạp dồn trong một lần mờ đi rất nhanh, nên thi xong vài ngày là quên gần hết. Lý do là trí nhớ bền cần được gọi lại nhiều lần cách quãng; học dồn chỉ cho một lần, lại thường kèm thức khuya, làm hỏng chính giấc ngủ giúp cất giữ bài. Cùng tổng thời gian, chia ra nhiều buổi trong hai, ba tuần cho kết quả thi tốt hơn và giữ kiến thức lâu hơn hẳn.
Vì sao học nhồi có vẻ hiệu quả
Phải công bằng: học nhồi không vô dụng. Nhiều học sinh, sinh viên đã thức trắng đêm và làm bài khá. Có ba lý do:
- Kiểm tra rất gần. Ký ức mới học, dù yếu, vẫn còn đủ để dùng sau vài giờ.
- Cảm giác trôi chảy. Đọc đi đọc lại một tài liệu trong vài giờ khiến mọi thứ trở nên quen thuộc, tạo cảm giác đã nắm chắc.
- Áp lực tạo tập trung. Đêm cuối không còn đường lùi, người ta tập trung hơn những ngày trước.
Vấn đề nằm ở chỗ khác: kết quả ấy không bền, và nó thường không tốt bằng cách học rải rác cùng thời gian. Với những môn có tính tích luỹ như Toán, Ngoại ngữ, kiến thức quên sau kỳ thi giữa kỳ sẽ phải học lại từ đầu cho kỳ thi cuối kỳ.
Học rải rác: một trong những phát hiện vững nhất
Hiện tượng học rải rác nhớ lâu hơn học dồn được ghi nhận từ cuối thế kỷ 19 và đã được lặp lại trong hàng trăm nghiên cứu. Năm 2006, Nicholas Cepeda và cộng sự gộp kết quả của rất nhiều thí nghiệm và xác nhận: với cùng thời gian học, chia ra nhiều buổi cách nhau giúp nhớ lâu hơn học liền một buổi.
Năm 2008, Cepeda và cộng sự công bố một nghiên cứu lớn với hơn một nghìn người tham gia, cho học những thông tin thực tế với các khoảng cách ôn khác nhau rồi kiểm tra sau thời gian lên tới gần một năm. Họ thấy khoảng cách ôn tốt nhất phụ thuộc vào việc bạn cần nhớ trong bao lâu: muốn nhớ tới kỳ thi một tuần sau, nên ôn cách nhau khoảng một ngày; muốn nhớ trong nhiều tháng, nên ôn cách nhau vài tuần. Học dồn trong một đêm là khoảng cách bằng không, kém nhất trong mọi trường hợp cần nhớ lâu. Chi tiết về cách lập lịch ôn giãn cách đã có wiki khác trong hệ trình bày.
Thức trắng đêm: cái giá kép
Học nhồi thường đi kèm thức khuya hoặc thức trắng, và thiếu ngủ gây hại theo hai cách:
Hại khả năng học thêm
Năm 2007, nhóm của Seung-Schik Yoo và Matthew Walker cho một nhóm người thức trắng một đêm rồi học một loạt hình ảnh vào ngày hôm sau. So với nhóm ngủ đủ, nhóm thiếu ngủ ghi nhớ kém hơn rõ rệt, và hình chụp não cho thấy hồi hải mã của họ hoạt động kém hơn trong lúc học. Thức trắng không chỉ làm mệt, mà còn làm não khó tiếp nhận thông tin mới.
Mất phần cất giữ ban đêm
Nhiều nghiên cứu cho thấy giấc ngủ sau khi học giúp củng cố bài vừa học. Thức trắng để học thêm là đánh đổi giấc ngủ, chính khoảng thời gian não dùng để cất giữ những gì đã học. Phần này được bàn kỹ ở danh mục Giấc ngủ và trí nhớ.
Ngoài ra, sáng hôm sau đi thi trong tình trạng thiếu ngủ thì khả năng tập trung, phản ứng và tư duy linh hoạt đều giảm, điều đặc biệt bất lợi với những câu hỏi vận dụng.
So sánh hai kế hoạch cùng mười giờ học
| Học nhồi | Học rải rác | |
|---|---|---|
| Lịch | 10 giờ liên tục trong hai ngày cuối, thức khuya | 10 buổi, mỗi buổi khoảng 1 giờ, trải trong hai tuần |
| Hoạt động chính | Đọc lại đề cương, tô đậm | Tự kiểm tra, làm đề, ôn lại phần sai |
| Giấc ngủ | Thiếu ngủ ít nhất một đêm | Ngủ đủ, đêm trước thi ngủ đúng giờ |
| Cảm giác trước thi | Hồi hộp, mệt, "nhồi đầy nhưng rối" | Bình tĩnh hơn, biết rõ phần nào còn yếu |
| Kết quả thi (theo hướng nghiên cứu) | Có thể tạm được | Thường tốt hơn |
| Một tháng sau | Quên phần lớn | Giữ được phần lớn |
Kế hoạch hai tuần trước kỳ thi
- Ngày 1: Liệt kê tất cả chương cần ôn. Làm thử một đề cũ để biết phần nào yếu.
- Ngày 2 đến 10: Mỗi ngày ôn hai đến ba chương xen kẽ môn. Mỗi chương: tự viết lại ý chính không nhìn sách, mở sách sửa, làm vài câu bài tập. Mỗi ngày dành mười lăm phút đầu tự kiểm tra lại các chương đã ôn những ngày trước.
- Ngày 11 đến 13: Làm đề tổng hợp có bấm giờ. Chỉ ôn lại những phần làm sai.
- Ngày 14 (đêm trước thi): Ôn nhẹ danh sách công thức và ý chính đã tự tóm tắt, không học phần mới. Đi ngủ đúng giờ.
Kế hoạch này không đòi nhiều thời gian hơn học nhồi, chỉ đòi bắt đầu sớm hơn.
Nếu bắt buộc phải học nhồi
Đôi khi không còn lựa chọn: lịch dày, ốm vài hôm, hay đơn giản là đã lỡ để đến phút cuối. Khi đó, vài cách làm giảm thiệt hại:
- Tự kiểm tra thay vì đọc lại. Kể cả trong một đêm, gấp sách tự viết và làm câu hỏi vẫn tốt hơn đọc đi đọc lại.
- Ưu tiên phần trọng tâm. Chọn những phần chắc chắn thi và những phần mình yếu nhất, đừng cố phủ hết.
- Vẫn ngủ ít nhất vài tiếng. Ngủ năm, sáu tiếng thường tốt hơn thức trắng thêm vài tiếng đọc trong lúc đầu óc đã mụ đi.
- Ôn lại ngay sáng hôm sau. Mười lăm phút tự kiểm tra trước giờ thi giúp gọi lại những gì đã học đêm qua.
- Sau thi, ôn lại một lần. Nếu môn đó có kỳ thi sau, một buổi ôn lại vài ngày sau kỳ thi giúp giữ lại phần lớn những gì đã học nhồi.
Đừng dùng thuốc, nước tăng lực liều cao hay chất kích thích để thức. Chúng có thể gây hồi hộp, rối loạn nhịp tim, mất ngủ kéo dài, và không làm học tốt hơn.
Thử ngay: so sánh trên chính mình
Với hai bài có độ dài tương đương trong cùng một môn, học bài thứ nhất theo kiểu dồn: một giờ liền trong một buổi tối. Học bài thứ hai theo kiểu rải: ba buổi, mỗi buổi hai mươi phút, cách nhau một ngày, mỗi buổi đều có phần tự viết lại. Một tuần sau buổi học cuối, tự viết lại cả hai bài không nhìn sách và so sánh. Thí nghiệm nhỏ này thuyết phục hơn mọi lời khuyên.
Góc nhìn hôm nay
Học nhồi phổ biến không phải vì người học lười, mà vì nó cho cảm giác hiệu quả ngay và vì kỳ thi thường được nhìn như vạch đích. Nếu coi mỗi kỳ thi là một trạm dừng trên đường tích luỹ kiến thức, học rải rác là lựa chọn rõ ràng. Phụ huynh có thể giúp con bằng cách cùng con lên lịch ôn sớm hai tuần, thay vì nhắc "học đi" vào đêm cuối.
Câu hỏi thường gặp
Học nhồi trước khi thi có tốt không?
Có thể giúp qua bài thi gần, nhưng kiến thức mờ đi rất nhanh và thường không tốt bằng chia cùng thời gian ra nhiều buổi. Học nhồi còn hay đi kèm thiếu ngủ, làm giảm khả năng học và làm bài.
Vì sao học nhồi xong thi xong là quên?
Vì kiến thức chỉ được nạp một lần mà không được gọi lại nhiều lần cách quãng. Trí nhớ bền cần ôn rải rác; ký ức học dồn đủ dùng trong vài giờ nhưng nhanh chóng mờ đi.
Thức trắng đêm để ôn thi có nên không?
Không nên. Nghiên cứu cho thấy thiếu ngủ làm giảm khả năng ghi nhớ thông tin mới, và mất giấc ngủ là mất khoảng thời gian não củng cố bài đã học. Ngủ vài tiếng thường tốt hơn thức trắng.
Nên bắt đầu ôn thi trước bao lâu?
Với kỳ thi lớn, nên bắt đầu ít nhất hai đến ba tuần trước, chia mỗi chương ra nhiều lần ôn cách nhau. Muốn nhớ càng lâu thì khoảng cách giữa các lần ôn càng nên dài.
Nếu chỉ còn một đêm thì nên học thế nào?
Ưu tiên phần trọng tâm và phần yếu, học bằng cách tự kiểm tra thay vì đọc lại, và vẫn ngủ ít nhất vài tiếng. Sáng hôm sau dành ít phút tự nhớ lại các ý chính trước giờ thi.
